Quặng lậu bùng phát tràn lan
Ở tỉnh Bắc Cạn, quặng chì, kẽm, sắt tập trung nhiều nhất ở huyện Chợ Đồn, nhiều thân quặng nằm lộ thiên trên mặt đất, trên đất rừng, trong vườn bãi nhà dân, giá quặng cao nên thời gian qua, đặc biệt là gần đây nạn đào quặng trái phép bùng phát trên diện rộng, hậu quả nhãn tiền mà ai cũng nhìn thấy là tài nguyên quốc gia bị đánh cắp, mặt đất bị đào bới nham nhở, sập lò chết người, ô nhiễm môi trường, an ninh trật tự diễn biến phức tạp.
Chúng tôi đến bản Ruồn là địa bàn giáp danh giữa Quảng Bạch và Đồng Lạc là hai xã phía bắc của huyện Chợ Đồn, thấy nhiều điểm quặng khai thác lậu hoạt động cả ngày lẫn đêm. Để khai thác một cách quy mô như vậy, “quặng tặc” không chỉ dùng các phương tiện thô sơ mà còn dùng cả mìn nổ để khai thác. Các đối tượng khai thác thường xuyên lợi dụng việc nổ mìn của mở sắt Pù Ổ để “ăn theo”. Mỗi khi mỏ sắt Pù Ổ ở gần đó nổ mìn thì các đối tượng khai thác trái phép cũng cho nổ mìn đồng thời, từ xa rất khó để nhận đâu là tiếng mìn khai thác của mỏ đâu là của các lò khai thác trái phép.
Chỉ riêng tại khu vực Khuổi Giang, giáp danh hai xã này có tới 7 lò khai thác trái phép. Các lò này nằm trên đất rừng sản xuất đã được giao và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng cho các hộ ông Triệu Văn Duyên và Ma Văn Minh trú tại thôn Bản Duồn, xã Quảng Bạch. Chúng tôi không thể xác định được số người khai thác quặng trái phép tại đây, vì ngoài những người đào bới trên bề mặt còn có những người ở dưới hầm lò khoét sâu vào lòng núi. So với tiền thu về từ việc làm nương, đi rừng, làm ruộng thì việc đi đào quặng có thu nhập cao hơn nhiều nên người dân đổ xô đi đào quặng kiếm thêm thu nhập.
Hàng loạt lò quặng trái phép dọc khu vực bờ suối Khuổi Giang đang làm nguồn nước ở đây ngày càng ô nhiễm nghiêm trọng. Cánh đồng phía dưới đã vài vụ gần đây luôn trong tình trạng giảm năng suất do bùn đỏ từ các hầm lò thổ phỉ theo nguồn nước chảy vào ruộng. Lãnh đạo xã Đồng Lạc cho biết thêm, diện tích 0,6h tại khu vực Lũng Cuổi, thôn Cốc Tộc gần đây cũng bị những người khai thác quặng “cày nát”, số quặng còn lại hiện trường ước khoảng 5.000m3.
Theo lãnh đạo xã Quảng Bạch, trên địa bàn có 2 mỏ quặng sắt được cấp phép khai thác là Pù ổ và Bản Lác. Bốn mỏ chì kẽm chưa khai thác là Khuổi Chừn, Pù Quéng, Khuổi Giang và Gốc Sấu được giao cho Công ty Kim loại màu Bắc Cạn và Công ty TNHH Ngọc Linh quản lý, trông coi. Thời gian qua UBND xã đã nhiều lần phối hợp với đội liên ngành, Công ty Ngọc Linh kiểm tra, giải tỏa khai thác trái phép, nhưng vẫn không giảm. Giải tỏa một thời gian lại tái diễn với phương thức khai thác thủ công, vận chuyển bằng sức người, sức ngựa.
Đặc biệt, với “chiêu bài” xin giao đất để san gạt làm vườn ươm cây giống, một doanh nghiệp tại thị trấn Bằng Lũng, huyện Chợ Đồn đã khai thác trộm quặng trên diện tích rộng lớn, lên đến sáu ha ở thôn Nà Lếch, xã Nghĩa Tá, một xã nằm ở phía nam của huyện. Tại khu vực này, khối lượng đất khổng lồ đã được san ủi, đào bới để khai thác quặng sắt. Không thể biết được số quặng sắt khai thác trái phép đã vận chuyển đi tiêu thụ là bao nhiêu, nhưng gần đây cơ quan chức năng phát hiện, thống kê được tại hiện trường còn tới khoảng 2.700m3 quặng chưa kịp vận chuyển đi bán. Đáng chú ý là công trường khai thác quặng lậu với quy mô lớn nhất trên địa bàn tỉnh từ trước đến nay chỉ cách tỉnh lộ 254 chạy từ thị trấn Bằng Lũng xuống huyện Định Hóa( Thái Nguyên) hơn 100 mét mà từ lâu không cán bộ và cơ quan chức năng nào phát hiện ? Chỉ tới khi Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Văn Du cùng lãnh đạo Sở Tài nguyên và Môi trường đến kiểm tra thì vụ việc mới được phát hiện.
Chính quyền địa phương làm ngơ
Không khó để phát hiện tình trạng tàng trữ, thu mua, buôn bán quặng khai thác trái phép trên địa bàn huyện Chợ Đồn. Quặng chì, kẽm rất nặng, phải vận chuyển bằng ô tô, từ huyện Chợ Đồn chỉ có duy nhất tuyến đường 254 xuôi về Thái Nguyên, quặng được vận chuyển trái phép chủ yếu trên tuyến đường này, nhưng cơ quan chức năng và chính quyền địa phương chưa quyết tâm ngăn chặn được. Có “đầu ra” cho quặng lậu, lại chưa quan tâm đến việc quản lý khoáng sản đã khiến cho tình trạng khai thác quặng trái phép bùng phát trên diện rộng.
Theo Phó Phòng Tài nguyên Môi trường huyện Chợ Đồn Triệu Thị Vui, cách đây một năm thấy việc san gạt đất đồi tại Kéo Lếch, thôn Nà Lếch, Phòng đã chỉ đạo cán bộ địa chính xã phải xác minh, kiểm tra không để xảy ra việc khai thác quặng trái phép. Tháng 7- 2011, UBND xã Nghĩa Tá lên kiểm tra và lập biên bản san gạt trái phép. Từ đó đến khi Phó Chủ tịch UBND tỉnh phát hiện có khai thác quặng sắt trái phép với quy mô lớn không thấy UBND xã báo cáo, huyện cũng không đôn đốc việc này.
Chủ tịch UBND xã Nghĩa Tá Ngôn Văn Quế phân trần, địa điểm này nằm cách xa trung tâm xã nên chúng tôi không thường xuyên kiểm tra được. Khi lập biên bản san gạt đất trái phép, hộ dân tại đây cũng nói họ không khai thác quặng nên chúng tôi cũng... tin là như vậy?. Qua đó cho thấy mức độ vào cuộc của chính quyền xã Nghĩa Tá trong việc chống khai thác quặng trái phép, dư luận cho rằng “rất có khả năng chính quyền xã bật đèn xanh cho việc làm phi pháp này”. Nhiều người dân ở đây cho biết, việc khai thác quặng sắt trái phép diễn ra từ lâu, ai cũng biết cả, chỉ có xã và huyện là không biết?
Còn tại Quảng Bạch, Phó Chủ tịch UBND xã Ngô Xuân Phái cho biết có kiểm tra, truy quét nhưng chỉ hạn chế được phần nào. Ông Nguyễn Quốc Vinh, Chủ tịch UBND xã Đồng Lạc đề nghị cần phải có nhiều biện pháp đồng bộ hơn nữa. Tuy nhiên có thể thấy, việc quản lý đối với các mỏ chưa khai thác là thuộc trách nhiệm của chính quyền địa phương. Hồ sơ giải quyết các vụ việc của UBND xã chỉ cho thấy, xã mới chỉ lập biên bản, chưa hề xử phạt hành chính vì vậy không có hiệu quả ngăn chặn.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Văn Du đã giao UBND huyện Chợ Đồn tổ chức bảo vệ, trông coi tang vật tại Nà Lếch, xã Nghĩa Tá, yêu cầu các cơ quan chuyên môn làm rõ các tổ chức, cá nhân tham gia hoặc tiếp tay cho hoạt động khai thác khoáng sản trái phép trên địa bàn.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, tỉnh Bắc Cạn từng đã có nhiều chỉ đạo ngăn chặn khai thác khoáng sản trái phép, trong đó có những vụ việc cụ thể phải điều tra, làm rõ thủ phạm, xử lý cán bộ có liên quan. Những không hiểu sao, toàn đổ cho nguyên nhân khách quan, cuối cùng không ngăn chặn được tình trạng rất đáng lo ngại này đã tồn tại từ nhiều năm qua./.