Tuy nhiên, đi vào hoạt động đúng thời điểm kinh tế thế giới rơi vào khủng hoảng, kinh tế trong nước gặp khó khăn cho nên các đơn vị này đang ngập chìm trong khủng hoảng về chi phí tài chính và tiêu thụ sản phẩm và nguy cơ "đóng cửa" là rất cao.
Tình cảnh bi đát
Chúng tôi đến tìm hiểu hoạt động sản xuất, kinh doanh ở hai nhà máy xi-măng Cẩm Phả và Hạ Long. Đây là những cơ sở sản xuất xi-măng hiện đại nếu so sánh với các nhà máy xi-măng của Tổng công ty xi-măng Việt Nam (Vicem) hay các nhà máy khác được đầu tư xây dựng trong những năm 80 và 90 của thế kỷ trước. Mặc dù dây chuyền chính vẫn đang vận hành, nhưng không có cảnh ầm ào, náo nhiệt và đặc biệt là không có nhiều khói, bụi như cảnh tượng thường gặp ở các nhà máy xi-măng khác.
Đi vào sản xuất tháng 3-2008, với tổng mức đầu tư 6.089 tỷ đồng, Nhà máy xi-măng Cẩm Phả, công nghệ tiên tiến của Nhật Bản có công suất 2,3 triệu tấn sản phẩm/năm, nhưng chỉ có khoảng hơn 500 cán bộ, công nhân (bằng một phần tư lượng người ở các nhà máy khác có cùng công suất). Các chỉ tiêu về tiêu hao điện, than... đều thấp hơn các nhà máy khác. Tuy nhiên, đến thời điểm này, mặc dù đã có rất nhiều cố gắng, nhà máy vẫn không thể thoát ra khỏi những khó khăn ngày càng chồng chất. Trước hết về sản xuất và tiêu thụ. Mặc dù từ khi đi vào sản xuất đến nay, thiết bị của nhà máy đều cho phép vận hành 100% công suất, nhưng năm 2009 là năm cao nhất cũng chỉ sản xuất và tiêu thụ chừng 94% công suất. Do mới đi vào hoạt động, chưa có thương hiệu, thị trường lại gặp khủng hoảng kinh tế thế giới và những khó khăn nội tại của kinh tế nước ta, cho nên năm 2010 và 2011, sản xuất và tiêu thụ chỉ đạt 85, 86% công suất thiết kế. Năm 2012, nhà máy xây dựng kế hoạch sản xuất và tiêu thụ 88% công suất, nhưng quý I chỉ sản xuất và tiêu thụ 320 nghìn tấn clanh-ke, bằng 23% kế hoạch năm và 148 nghìn 466 tấn xi-măng, bằng 20% kế hoạch năm. Đáng chú ý, nhà máy đang gặp nhiều khó khăn trong hoạt động tài chính. Tổng mức đầu tư dự án là 6.089 tỷ đồng, nhưng vốn pháp định của công ty chỉ có 2.000 tỷ đồng. Do thiếu vốn hoạt động, lãi vay cao, chênh lệch tỷ giá cao so với thời điểm vay, giá điện, than tăng cao, cộng với tiêu thụ khó khăn cho nên đến hết năm 2011, nợ lũy kế của nhà máy đã lên đến 1.259 tỷ đồng. Và với đà tăng lỗ về chi phí tài chính khoảng 600 tỷ đồng/năm, thì nguy cơ "đóng cửa" nhà máy là hiện hữu. Bản thân chủ đầu tư, Tổng công ty Vinaconex hiện cũng đang chìm trong khó khăn vì thị trường bất động sản đóng băng, đầu tư công cũng như đầu tư xã hội đều bị suy giảm đáng kể, cho nên khó có điều kiện cứu giúp.
Nhà máy xi-măng Hạ Long, công nghệ của Đan Mạch, công suất 2,15 triệu tấn xi-măng/năm cũng là một cơ sở có công nghệ hiện đại, thiết bị tiên tiến. Tổng số cán bộ, công nhân chưa đến 500 người. Mới đi vào sản xuất từ năm 2010, năm 2011, do tiêu thụ khó khăn, kế hoạch đề ra thấp hơn công suất thiết kế, nhưng chỉ tiêu thụ được 72% kế hoạch xi-măng và 90% kế hoạch clanh-ke. Năm 2012, kế hoạch xây dựng thấp hơn kế hoạch năm 2011, nhưng quý I về tiêu thụ xi-măng cũng chỉ đạt được 10% kế hoạch năm và tiêu thụ clanh-ke cũng chỉ đạt 19% kế hoạch năm. Do thiếu vốn hoạt động, cho nên hiện, việc mua vật tư, nguyên liệu cho sản xuất đang gặp không ít khó khăn. Về chi phí tài chính, xi-măng Hạ Long còn có phần khó khăn hơn xi-măng Cẩm Phả. Do khi lập dự án, nhà máy được xây dựng theo hai giai đoạn, tuy nhiên khi triển khai xây dựng dây chuyền 1, toàn bộ hệ thống băng tải cấp nguyên liệu và xuất sản phẩm cho cả dây chuyền 2 đã phải đầu tư (tổng giá trị là 2.000 tỷ đồng), cho nên tổng mức đầu tư lên đến 6.468 tỷ đồng. Do khó khăn về vốn đầu tư và tiêu thụ sản phẩm, hiện dây chuyền 2 đang bị kéo dài đến năm 2016 mới bắt đầu triển khai, cho nên từ nay đến khi hoàn thành xây dựng dây chuyền 2, chi phí đầu tư này đang dồn cả cho dây chuyền 1. Trong khi vốn chủ sở hữu của công ty chỉ có 982 tỷ đồng, do những khó khăn về chi phí tài chính và tiêu thụ sản phẩm, đến hết năm 2011, lỗ lũy kế của công ty lên đến 1.090 tỷ đồng. Đại hội cổ đông vừa qua đã nhất trí nâng vốn chủ sở hữu lên 1.491 tỷ đồng, nhưng đến nay cổ đông lớn nhất là Tập đoàn Sông Đà và các cổ đông khác đều đang gặp khó khăn cho nên chưa góp được đồng nào, đồng nghĩa với việc công ty phải đi vay lãi suất cao để bù đắp khoản vốn này. Theo tính toán của lãnh đạo công ty, với đà này thì cuối năm nay, vốn chủ sở hữu lại về âm.
Nhà máy xi-măng Đồng Bành còn bi đát hơn. Với tổng mức đầu tư 1.505 tỷ đồng, chưa kể vốn đầu tư cho hai mỏ đá vôi và đất sét, công suất 910 nghìn tấn xi-măng/năm, dự kiến đi vào sản xuất đầu năm 2010, tuy nhiên, do nhiều lý do đến tận tháng 12-2010, nhà máy mới chính thức được bàn giao. Sau một năm đi vào hoạt động đã bộc lộ nhiều bất cập, như đầu tư chưa đồng bộ (chưa đầu tư mỏ đá vôi và mỏ đất sét), thiếu vốn hoạt động, kinh nghiệm sản xuất thiếu, trình độ quản lý thấp, không có thị trường tiêu thụ sản phẩm... cho nên năm 2011, nhà máy chỉ đạt khoảng 50% công suất thiết kế. Từ đầu năm 2012 đến nay, lò nung chưa hoạt động do lượng clanh-ke tồn đọng lớn, dự kiến cuối tháng 4 này mới khởi động lại. Tiêu thụ xi-măng cũng gặp nhiều khó khăn. Về chi phí tài chính, vốn chủ sở hữu đăng ký là 301 tỷ đồng, nhưng đến nay, các cổ đông sáng lập mới góp được 205,541 tỷ đồng. Cổ đông lớn nhất là COMA (chiếm 88,23% cổ phần) còn thiếu đến gần 95 tỷ đồng, chưa kể khoản nợ do COMA vay trong quá trình đầu tư dự án hơn 158,657 tỷ đồng chưa hoàn trả. Hiện tại công ty không còn vốn lưu động để sản xuất. Theo số liệu công ty báo cáo Bộ Tài chính, chỉ tính đến tháng 9-2011, công ty đã lỗ khoảng 149 tỷ đồng.
Với tình hình hoạt động sản xuất, kinh doanh của các nhà máy như vậy cho nên các cổ đông chi phối và chủ đầu tư: Vinaconex, Tập đoàn Sông Đà, COMA đều đang lúng túng, rơi vào tình cảnh hết sức bi đát.
Ai chịu trách nhiệm?
Theo số liệu thống kê của Hiệp hội xi-măng Việt Nam, năng lực sản xuất toàn ngành: Tổng công suất thiết kế đến ngày 31-12-2010 là 62,56 triệu tấn (chưa kể ba triệu tấn xi-măng lò đứng). Đến hết năm 2011, có thêm bốn nhà máy đi vào hoạt động, công suất thiết kế khoảng 3,9 triệu tấn, nâng tổng công suất thiết kế lò quay khoảng 66,46 triệu tấn. Trong khi đó, lượng tiêu thụ năm 2011 chỉ đạt 55 triệu tấn, như vậy thì tổng "cung" đang vượt khoảng 11,46 triệu tấn so tổng "cầu". Các nhà máy nêu trên được đầu tư công nghệ, thiết bị tiên tiến, hiện đại, có lợi thế cạnh tranh và thực tế trong năm 2011 và quý I-2012, các nhà máy xi-măng Cẩm Phả, Hạ Long đã rất tích cực đẩy mạnh tiêu thụ, chủ yếu bằng con đường xuất khẩu clanh-ke. Tuy nhiên, do mới đi vào sản xuất, thương hiệu, thị trường chưa có, lại trong bối cảnh kinh tế trong nước cũng như kinh tế thế giới gặp nhiều khó khăn cho nên dù rất cố gắng, việc tiêu thụ sản phẩm vẫn không đẩy lên được. Sản xuất, kinh doanh khó khăn, đi cùng với đó là thu nhập và đời sống cán bộ, công nhân sụt giảm, đó cũng là điều không ai mong muốn. Trong số cán bộ, công nhân ở hai nhà máy mà chúng tôi có dịp gặp gỡ, trao đổi, phần lớn đều chia sẻ khó khăn và mong muốn nhà máy sớm thoát ra khỏi tình trạng hiện nay, để họ có điều kiện làm việc tốt hơn, thu nhập cao hơn.
Nếu trở lại bối cảnh những năm 2005, thời điểm đầu tư xây dựng các nhà máy này để xem xét thì thời kỳ đó, tăng trưởng của nền kinh tế đất nước là khá cao. Mọi số liệu dự báo, trong đó có dự báo về nhu cầu tiêu thụ xi-măng cũng tăng theo. Mặt khác, các tổng công ty, tập đoàn kinh tế nhà nước thời kỳ này cũng được khuyến khích và yêu cầu mở rộng sản xuất, kinh doanh theo hướng đa ngành. Cho nên khó khăn hiện tại cũng khó trách cứ được các nhà đầu tư. Theo chúng tôi được biết, từ Vinaconex, Tập đoàn Sông Đà đến COMA... đều đang muốn thoái vốn tại các dự án này để thực hiện chủ trương tái cơ cấu, tuy nhiên tất cả đều đang lúng túng, chưa tìm được lối ra cũng như giải pháp hữu hiệu.
Qua trao đổi ý kiến với những người có trách nhiệm liên quan, ý kiến chung tương đối thống nhất, đó là cần những giải pháp tổng thể, đồng bộ thì mới có thể giúp các cơ sở này thoát ra khỏi khó khăn hiện nay.
Trước hết, cần giúp các đơn vị nhanh chóng giải quyết khó khăn về chi phí tài chính. Lãnh đạo các đơn vị chúng tôi gặp và trao đổi đều thống nhất kiến nghị đối với các khoản vay nước ngoài, cần phải được giãn nợ, cơ cấu lại danh mục nợ. Đối với các khoản vay trong nước, do vốn vay thương mại của các nhà máy là rất lớn cho nên việc trả nợ gốc và lãi là hết sức khó khăn. Đề nghị các cấp, các ngành liên quan nghiên cứu cho các doanh nghiệp được khoanh nợ, lùi thời hạn trả nợ cho các khoản vay đến hạn để tránh tình trạng lãi mẹ đẻ lãi con, trong khi sản xuất, kinh doanh đang bế tắc. Tìm mọi cách để có thể hạ lãi suất cho vay về mức hợp lý (10 đến 12%/năm) để doanh nghiệp có thể tiếp cận vốn vay thuận lợi hơn.
Tuy nhiên, nếu chỉ giải quyết khó khăn về hoạt động tài chính cũng chưa đủ. Trong điều kiện các nhà máy mới đi vào sản xuất, thương hiệu, thị trường chưa được xác lập, thì lại rất cần những giải pháp để thu hẹp khoảng cách giữa cung và cầu xi-măng hiện nay. Để làm được điều này, về quy hoạch ngành xi-măng cần từng bước cho chuyển đổi những nhà máy xi-măng lạc hậu (lò đứng) vì đây là những nhà máy có hiệu quả thấp và ô nhiễm môi trường. Quy hoạch ngành xi-măng cần phù hợp nhu cầu tiêu thụ xi-măng trong nước để bảo đảm cân bằng cung, cầu. Nâng cao vai trò của Hiệp hội xi-măng tránh tình trạng tranh mua, tranh bán giữa các nhà sản xuất, đẩy giá bán xuống dưới giá thành. Thành lập hiệp hội và đầu mối xuất khẩu, cấp quota xuất khẩu xi-măng và clanh-ke cho các doanh nghiệp, tránh tình trạng tranh nhau bán, dẫn đến bị các đối tác nhập khẩu ép giá hoặc các đơn vị FDI chuyển giá ra nước ngoài. Cần sớm có những giải pháp đồng bộ, kích cầu tiêu thụ xi-măng. Việc cần kíp trước mắt là, tập trung khẩn trương triển khai các công việc liên quan việc làm đường bê-tông xi-măng thay bê-tông nhựa đường. Điều này vừa giúp đất nước hạn chế nhập siêu do không phải nhập khẩu nhựa đường với giá cao, vừa nâng cao sức tiêu thụ xi-măng trong nước, giải tỏa áp lực tiêu thụ sản phẩm cho doanh nghiệp.
XUÂN THÙY