Lý do thất thoát nguồn thu tài nguyên
Việt Nam có nguồn tài nguyên khoáng sản đa dạng và phong phú, với hơn 60 loại khoáng sản tại hơn 5.000 mỏ, điểm quặng nhưng hiệu quả kinh tế chưa cao, còn tài nguyên thì cạn kiệt nhanh chóng, Nhà nước thất thu. Trong khi đó, việc khai thác tài nguyên ở những vùng có mỏ đã và đang để lại rất nhiều “di chứng” cho môi trường và đời sống, sức khỏe của người dân chung quanh.
Phó ban Pháp chế, Phòng Thương mại Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Đậu Anh Tuấn cho rằng: Có rất nhiều lý do gây thất thoát thí dụ như công nghệ khai thác lạc hậu, nhưng cái chính vẫn là do cơ chế.
Chẳng hạn, tỷ lệ than bị thất thoát trong khai thác hầm lò của Việt Nam tới 40-60%, nghĩa là mất một nửa. Tình trạng này một phần do công nghệ khai thác lạc hậu, nhưng cũng có nguyên nhân là do chính doanh nghiệp không trung thực trong kê khai.
Theo quy định hiện hành vẫn áp dụng căn cứ tính thuế tài nguyên là do doanh nghiệp tự giác kê khai sản lượng thực tế khai thác. Trong khi đó khâu hậu kiểm lại quá lỏng lẻo, gần như sản lượng khai thác khoáng sản của các doanh nghiệp (DN) hiện nay chưa được cơ quan nào giám sát.
Cơ chế buộc chính quyền địa phương phải công khai các khoản đầu tư, đóng góp của DN với địa phương còn thiếu nên cho dù những khoản được thu và sử dụng đúng, song vẫn không giải tỏa mối hoài nghi từ phía DN. Nhiều khi người dân địa phương chưa thấy mình được hưởng lợi gì từ các DN làm ăn chính đáng này, nhưng lại thấy ngay các khoản lợi cá nhân nếu tham gia cùng với những đối tượng khai thác trái phép...
Từ góc độ lập pháp, TS.Võ Tuấn Nhân – Phó Chủ nghiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho biết, Quốc hội đã tiến hành một đợt giám sát về khai thác khoáng sản “nhưng giữa quy định pháp luật với thực thi pháp luật; việc công bố thông tin cũng như việc thực hiện các nghĩa vụ tài chính trong lĩnh vực khai thác khoáng sản, còn nhiều khoảng trống”.
Đến lúc cần minh bạch
Theo nhiều chuyên gia, thực tiễn hoạt động của ngành khai khoáng đã và đang bộc lộ sự thiếu bền vững và minh bạch. Khai thác theo kiểu “dễ làm-khó bỏ”, chưa sử dụng tổng hợp các loại khoáng sản trong quá trình khai thác, chế biến vẫn còn phổ biến, gây thất thu ngân sách lớn. Nguồn lợi đôi khi rơi vào một số nhóm lợi ích thay vì cho cả một cộng đồng, do cơ chế kiểm tra, giám sát chưa chặt chẽ.
Ông Võ Tuấn Nhân thừa nhận, một trong những nguyên nhân “là sự thiếu minh bạch”.
Các chuyên gia cảnh báo, nếu không có những hướng dẫn rõ ràng, minh bạch thì việc đấu giá quyền khai thác khoáng sản sẽ rất dễ trở thành “sân nhà” của nhóm lợi ích.
Những lợi ích mà sáng kiến sáng kiến minh bạch khai khoáng EITI mang lại là rõ ràng, sẽ giúp đất nước tăng cường vị thế ngành công nghiệp khai khoáng. Công khai minh bạch về nguồn thu-chi trong hoạt động khai thác khoáng sản sẽ giúp Chính phủ tránh thất thoát các nguồn thu, môi trường đầu tư của Việt Nam sẽ được cải thiện.
“Sáng kiến EITI sẽ giúp đảm bảo hài hòa lợi ích của Nhà nước – Doanh nghiệp - người dân”, Giám đốc Công ty TNHH vàng Phước Sơn Lê Minh Kha nói.
Vấn đề có tham gia hay không sáng kiến này cần có sự nghiên cứu kỹ, song vị Giám đốc này cũng nhận định, việc áp dụng sáng kiến minh bạch trong ngành công nghiệp khai khoáng tại Việt Nam đương nhiên sẽ gặp nhiều khó khăn trong quá trình thực hiện trên mọi lĩnh vực, từ hệ thống pháp lý, chính trị, tài chính đến nguồn nhân lực và cần có những giải pháp cụ thể, khả thi để vượt qua những rào cản đó.